بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید
مقدمه‌ای بر مسأله: بازپرداخت تسهیلات با نرخ ارز فعلی
جهاندار شکری، مدیرعامل شرکت ذوب‌آهن بیستون، در نشست بررسی مشکلات تولید که با حضور جمعی از مدیران صنعتی و نمایندگان بخش خصوصی برگزار شد، از فشار روزافزون بر تولیدکنندگان در نتیجه تغییرات شدید نرخ ارز و سیاست‌های صندوق توسعه ملی انتقاد کرد. او با اشاره به دریافت تسهیلات ارزی در سال‌های پس از برجام با نرخ حدود ۴ هزار تومان، هشدار داد که اکنون، در شرایطی که نرخ ارز حدود ۲۰ برابر شده، صندوق توسعه ملی خواستار بازپرداخت این تسهیلات با نرخ روز است؛ امری که به گفته وی، عملاً تولید را زمین‌گیر کرده است.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
پیشینه‌ای کوتاه از دریافت تسهیلات ارزی بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
در سال‌های پس از امضای برجام، فضای اقتصادی کشور با گشایش‌هایی همراه بود که به ورود سرمایه‌گذاران خارجی، افزایش واردات کالاهای واسطه‌ای و همچنین فراهم شدن امکان دریافت تسهیلات ارزی منجر شد. شرکت‌های بسیاری از جمله ذوب‌آهن بیستون، برای توسعه فعالیت‌های تولیدی، به این تسهیلات روی آوردند.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
برنامه‌ریزی برای بازپرداخت این تسهیلات در زمانی صورت گرفت که نرخ ارز در حدود ۳۵۰۰ تا ۴۲۰۰ تومان قرار داشت و نوسانات کمتری نسبت به سال‌های بعد تجربه می‌شد. بسیاری از پروژه‌های صنعتی نیز بر همین مبنا تعریف و اجرا شدند. با این حال، شوک‌های ارزی سال‌های بعد، از جمله جهش نرخ ارز در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۹، معادلات را بر هم زد.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
نقطه‌عطف بحران: مطالبه بازپرداخت با نرخ ارز آزاد بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
شکری در این نشست تأکید کرد که تولیدکنندگان نه‌تنها نقشی در افزایش نرخ ارز نداشته‌اند، بلکه در بسیاری از موارد، با سیاست‌های محدودکننده وارداتی و مالیاتی نیز مواجه بوده‌اند. وی افزود:
«چگونه می‌توان از یک تولیدکننده انتظار داشت که تسهیلاتی را که با نرخ ۴ هزار تومان دریافت کرده، با نرخ ۸۰ هزار تومان بازپرداخت کند؟ آیا این فشار، مصداق بی‌عدالتی در فضای اقتصادی نیست؟»بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
این مطالبه، در نگاه نخست، به معنای افزایش ۲۰ برابری بدهی ارزی شرکت‌هاست. در واقع، اگر شرکتی ۵ میلیون یورو تسهیلات دریافت کرده باشد، در آن زمان حدود ۲۰ میلیارد تومان تعهد داشته؛ اما اکنون باید نزدیک به ۴۰۰ میلیارد تومان بپردازد—افزایشی که می‌تواند هر بنگاه اقتصادی را ورشکسته کند.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
پیامدهای اقتصادی سیاست ارزی فعلی
۱. رکود پروژه‌های صنعتی بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
همان‌طور که شکری اشاره کرد، بسیاری از پروژه‌هایی که با تکیه بر این تسهیلات برنامه‌ریزی شده بودند، اکنون با بحران مالی مواجه شده‌اند. فشار بدهی سنگین، باعث توقف اجرای پروژه‌ها، تعویق در بهره‌برداری و در نهایت، بیکاری کارگران و کاهش ظرفیت تولید شده است.
۲. کاهش سرمایه‌گذاری جدید بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی، با مشاهده این وضعیت، از ورود به پروژه‌های بلندمدت صنعتی در ایران اجتناب می‌کنند. نبود ثبات در سیاست‌های ارزی و بانکی، بزرگ‌ترین مانع بر سر راه سرمایه‌گذاری است.
۳. ناامنی اقتصادی بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
بازپرداخت با نرخ روز ارز، فضای بی‌اعتمادی در بین فعالان اقتصادی ایجاد کرده است. این شرایط نوعی ناامنی حقوقی و اقتصادی تلقی می‌شود؛ چرا که قراردادهای ارزی در زمانی منعقد شده‌اند که چارچوب‌های مشخصی داشته‌اند و تغییر آن‌ها بر خلاف اصول حقوقی و اقتصادی است.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
نگاهی به ابعاد حقوقی موضوع
از نظر حقوقی، نکته‌ای که مدیرعامل ذوب‌آهن بیستون به آن اشاره کرده، اهمیت زیادی دارد. در واقع، بازپرداخت تسهیلات ارزی با نرخ متفاوت از زمان عقد قرارداد، نیازمند وجود بندی در قرارداد اولیه یا مصوبه قانونی است. در غیر این صورت، تحمیل نرخ جدید می‌تواند ناقض اصل «وفای به عهد» تلقی شود.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
برخی از کارشناسان حقوق اقتصادی نیز معتقدند که اعمال این تغییرات باید از مسیرهای قانونی و شفاف انجام شود. در غیر این صورت، زمینه برای طرح شکایات حقوقی توسط شرکت‌ها فراهم می‌شود.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
واکنش‌ها از دیگر بخش‌های صنعتی بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
اظهارات شکری تنها بیانگر مشکل یک شرکت نیست. طی ماه‌های اخیر، بسیاری از مدیران شرکت‌های تولیدی در حوزه‌های فولاد، سیمان، پتروشیمی، صنایع معدنی و حتی کشاورزی نیز اعلام کرده‌اند که با همین چالش مواجه هستند. آنان خواستار بازنگری در نحوه بازپرداخت تسهیلات ارزی شده‌اند.
نمونه‌ای از واکنش‌ها:
تحلیل اقتصادی: چرا نرخ ارز نباید مبنای بازپرداخت باشد؟
از منظر اقتصادی، تسهیلات ارزی نوعی ابزار تأمین مالی با ریسک مشخص است. اگر نرخ ارز در زمان دریافت تسهیلات پایین بوده، به این معناست که ریسک را دولت یا صندوق پذیرفته است. تغییر مبنای بازپرداخت، انتقال یک‌طرفه ریسک به تولیدکننده است—که برخلاف اصول بنیادین اقتصادی است.
اصل تثبیت در قراردادها بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
در قراردادهای بین‌المللی و حتی داخلی، اصل تثبیت نرخ یکی از اصول متعارف در قراردادهای بلندمدت مالی است. صندوق توسعه ملی، به‌عنوان نهادی عمومی و غیردولتی، نمی‌تواند خارج از این اصول عمل کند، مگر آنکه شرط خاصی در قرارداد قید شده باشد.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
درخواست صنایع: راهکارهایی برای برون‌رفت از بحران بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
در پایان این نشست، شکری و دیگر فعالان اقتصادی پیشنهادهایی برای حل بحران ارائه کردند که از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. محاسبه بازپرداخت بر اساس نرخ ارز زمان دریافت بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
این خواسته اصلی تولیدکنندگان است و بر اساس اصول حقوقی و قراردادهای بین‌المللی نیز منطقی است.
۲. تسویه ریالی با نرخ توافقی بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
در صورتی که صندوق توسعه ملی نمی‌خواهد با نرخ قدیم تسویه کند، می‌توان با تعیین نرخ میانه (مثلاً میانگین نرخ ارز در زمان دریافت و زمان سررسید) به توافق رسید.
۳. استمهال بدهی‌ها بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
صندوق توسعه ملی می‌تواند با تمدید سررسید تسهیلات و تعویق در بازپرداخت، به تولیدکنندگان فرصت دهد تا بدون فشار شدید مالی، فعالیت‌های خود را ادامه دهند.
۴. معافیت‌های مالیاتی بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
برای جبران آثار منفی این سیاست، دولت می‌تواند معافیت‌های مالیاتی و مشوق‌هایی برای شرکت‌هایی که در بازپرداخت دچار مشکل شده‌اند، در نظر بگیرد.
نتیجه‌گیری: آیا تولید قربانی سیاست ارزی می‌شود؟بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
بحرانی که شکری از آن سخن گفته، تنها مختص یک صنعت یا یک شرکت نیست؛ بلکه بازتاب واقعیتی تلخ در اقتصاد ایران است: نبود ثبات و پیش‌بینی‌پذیری در سیاست‌های اقتصادی. در شرایطی که تولیدکننده نه در افزایش نرخ ارز نقشی دارد و نه از آن منتفع می‌شود، الزام به بازپرداخت بدهی با نرخ روز، حکم فروپاشی اقتصادی برای صنایع کوچک و متوسط دارد.
صنعت، موتور محرک اقتصاد است و اگر این موتور خاموش شود، اشتغال، درآمد ملی و امنیت اقتصادی کشور به خطر خواهد افتاد. از این رو، لازم است که نهادهای تصمیم‌گیر مانند صندوق توسعه ملی، بانک مرکزی و دولت با درک درست از شرایط تولیدکنندگان، سیاست‌هایی عقلانی و منصفانه در پیش بگیرند تا مسیر توسعه کشور مسدود نشود.
تأثیر بحران بر صنایع پایین‌دستی و زنجیره تأمین بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
یکی از ابعاد مغفول‌مانده اما بسیار مهم در بحران بازپرداخت ارزی، اثر دومینویی آن بر زنجیره تأمین و صنایع پایین‌دستی است. شرکت‌های مادر مانند ذوب‌آهن بیستون، تأمین‌کننده مواد اولیه برای صدها کارخانه کوچک‌تر در حوزه ساخت‌وساز، قطعه‌سازی، ماشین‌آلات صنعتی، و پروژه‌های عمرانی هستند.
وقتی این شرکت‌ها زمین‌گیر می‌شوند:
تأمین مواد اولیه برای شرکت‌های پایین‌دستی متوقف می‌شود.
هزینه تولید در صنایع پایین‌دستی افزایش می‌یابد.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
بازار با کمبود کالا مواجه می‌شود.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
بهای تمام‌شده ساخت و ساز، ماشین‌آلات و پروژه‌ها افزایش می‌یابد.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
در نهایت، مصرف‌کننده نهایی بیشترین آسیب را می‌بیند.
در نتیجه، مشکل بازپرداخت تسهیلات صرفاً یک بحران در سطح شرکت‌های مادر نیست، بلکه بحرانی ملی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی است.
بازخورد از اقتصاددانان و کارشناسان ارشد بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
برخی از اقتصاددانان برجسته کشور در گفتگوهایی با رسانه‌ها درباره این موضوع، تحلیل‌هایی ارائه کرده‌اند:بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
دکتر محمدعلی پورمند (استاد اقتصاد دانشگاه تهران):بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
«نرخ ارز باید برای بازپرداخت تسهیلات بر اساس قراردادی که بسته شده ثابت بماند، مگر در مواردی که در قرارداد، شرایط ارزی به‌صورت متغیر پیش‌بینی شده باشد. در غیر این صورت، این موضوع از نظر حقوقی و اقتصادی پذیرفته‌شده نیست.»
دکتر الهه میرمعینی (عضو سابق هیأت علمی پژوهشکده پولی و بانکی):بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
«عدم ثبات سیاست‌های پولی و ارزی، بیش از هر عامل دیگری، تولیدکننده را از پا در می‌آورد. انتظار برای بازپرداخت با نرخ روز ارز، نتیجه‌ای جز ریزش تولید و فرار سرمایه نخواهد داشت.»
بررسی نقش صندوق توسعه ملی بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
صندوق توسعه ملی با هدف «تثبیت و پشتیبانی از سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت‌های اقتصادی» ایجاد شده است. طبق اساسنامه این صندوق، منابع آن باید در خدمت توسعه و اشتغال پایدار کشور باشد. اما پرسش مهم این است:
آیا فشار برای بازپرداخت تسهیلات با نرخ روز ارز با فلسفه وجودی صندوق هم‌خوانی دارد؟بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
اگر صندوق به‌جای حمایت از تولیدکننده، به عاملی برای تشدید بحران تبدیل شود، جایگاه آن به‌شدت زیر سؤال می‌رود. برخی از نمایندگان مجلس نیز اعلام کرده‌اند که برای اصلاح رویه‌های صندوق توسعه ملی طرح‌هایی را آماده کرده‌اند که ممکن است در ماه‌های آینده در صحن علنی بررسی شود.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
نگاهی به تجارب جهانی در بازپرداخت تسهیلات ارزی
کشورهای مختلف، به‌ویژه در زمان بحران‌های ارزی یا اقتصادی، راهکارهایی برای حمایت از صنایع و تولیدکنندگان در نظر گرفته‌اند. در زیر چند نمونه ذکر می‌شود:
ترکیه:بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
در دوره سقوط ارزش لیر، دولت این کشور با بانک‌ها وارد مذاکره شد و برنامه‌ای موسوم به «تسویه با نرخ تثبیت‌شده» راه‌اندازی کرد. بر اساس آن، نرخ ارز برای بازپرداخت تسهیلات ارزی در حدودی ثابت تعیین شد تا فشار بر شرکت‌ها کاهش یابد.
هند:بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
دولت هند در زمان بحران ارزی دهه ۹۰، با ارائه تسهیلات بلندمدت با نرخ ارز ثابت و پشتیبانی‌های مالیاتی از صنایع، مسیر توسعه صنعتی خود را حفظ کرد.
برزیل:بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
در برزیل نیز، بانک توسعه دولتی این کشور تسهیلات ارزی را با نرخ رسمی به شرکت‌ها داد و حتی در زمان بحران اقتصادی، بسیاری از این بدهی‌ها را به ریال برزیل (واحد پول داخلی) تبدیل کرد تا صنایع دچار ورشکستگی نشوند.
وظیفه دولت در قبال بحران فعلی
در شرایط فعلی که نرخ ارز نوسانات زیادی دارد و فشار بین‌المللی بر اقتصاد ایران ادامه‌دار است، دولت موظف است اقداماتی عملی و عاجل برای کاهش فشار از دوش تولیدکنندگان انجام دهد. مهم‌ترین انتظارات تولیدکنندگان از دولت شامل موارد زیر است:
ورود مستقیم رئیس‌جمهور و معاون اقتصادی دولت به حل موضوع تسهیلات ارزی بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
مکلف کردن صندوق توسعه ملی به بازپرداخت با نرخ تسهیلات اولیه یا نرخ توافقی بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
تصویب لایحه‌ای حمایتی در مجلس شورای اسلامی برای نجات صنایع بزرگ
اختصاص یارانه ارزی به صنایع حیاتی در حوزه فولاد، سیمان و انرژی بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
تعلیق موقت اقساط ارزی برای صنایع دچار بحران
تأثیر اجتماعی بحران: اشتغال در معرض تهدید
بنا به برآوردهای اولیه، در صورت عدم اصلاح سیاست بازپرداخت ارزی، تنها در صنعت فولاد کشور، بیش از ۷۰ هزار فرصت شغلی در معرض حذف یا تعلیق قرار می‌گیرند. اگر این بحران به دیگر صنایع سرایت کند، آمار بیکاری می‌تواند به طرز نگران‌کننده‌ای افزایش یابد.
یکی از کارگران ذوب‌آهن بیستون که نخواست نامش فاش شود، گفت:
«چند ماهی هست که پروژه‌ها خوابیده، پیمانکارها نیروی کار رو مرخص کردن. ما هر روز با استرس میایم سر کار که نکنه فردا بیکار بشیم.»
این وضعیت اگر ادامه پیدا کند، می‌تواند به اعتراضات کارگری و نارضایتی عمومی منجر شود؛ موضوعی که امنیت اجتماعی را به خطر می‌اندازد.
نتیجه‌گیری نهایی: لزوم اقدام فوری برای حفظ تولید ملی
صحبت‌های جهاندار شکری، بازتاب صدای خاموش‌شده هزاران تولیدکننده‌ای است که زیر فشار تصمیمات غیرکارشناسی و ناپایدار، آخرین رمق خود را برای حفظ چرخ اقتصاد خرج می‌کنند. تکرار این اشتباه که همیشه تولیدکننده باید تاوان نوسانات اقتصادی را بدهد، پیامدهایی جبران‌ناپذیر برای اقتصاد ملی دارد.
برای نجات تولید و اشتغال کشور، راهی جز بازنگری فوری در سیاست بازپرداخت تسهیلات ارزی وجود ندارد. اگر دولت و نهادهای اقتصادی واقعاً به توسعه پایدار، رونق تولید، افزایش صادرات، و کاهش وابستگی به واردات اعتقاد دارند، باید این بحران را به‌عنوان زنگ خطری برای کل ساختار اقتصادی تلقی کرده و اقدامات اساسی، عادلانه و بلندمدت در پیش بگیرند.بحران ارزی و زمین‌گیر شدن تولید مقدمه‌ای بر مسأله
